پل ورسک

از شاهکارهای معماری

چکیده: پل ورسک

پل وِرِسک از بزرگ ‌ترین پل‌ های راه ‌آهن سراسری ایران است که در ارتفاعات روستای ورسک در شهرستان سواد کوه در استان مازندران قرار دارد. این پل که از شاهکارهای مهندسی بشمار میرود، در سال ۱۳۱۵ بازگشایی شد. از شگفتی‌ های ساخت این پل عدم استفاده از هیچ سازه فلزی در ساخت آن است. پل ورسک راه‌ آهن سراسری تهران ـ شمال را به هم متصل کرده و در ارتفاع ۱۱۰ متری از ته دره با دهانه ۶۶ متری و با وسایلی ابتدایی ساخته شده است. این پل در دوران جنگ جهانی دوم توسط چرچیل، نخست‌ وزیر وقت انگلیس پل پیروزی لقب گرفت.
پل ورسک در مهرماه ۱۳۵۶ با شماره ۱۵۳۴ به ثبت آثار ملی رسیده است.
نام پل ورسک در کتاب رکورد گینس، در بخش پل‌ های با ارتفاع بیش از ۶۱ متر به ثبت رسیده است.

مشخصات کلی
نام
پل ورسک
وجه تسمیه
ورسک به دلیل وجود درختچه‌ های ورس که در قسمت پشت پل بطور انبوه وجود دارد، به این نام معروف شده است.
دوره ساخت
پهلوی اول
معمار
لادیسلاوس فون رابسویچ اتریشی
ارتفاع
۱۱۰ متر
طول
۸۶ متر
نوع کاربری
راه آهن
ویژگی خاص
عدم استفاده از سازه فلزی در بنای پل
پیشنهادات
بهترین زمان بازدید
بهار و تابستان
مسیر دسترسی
آدرس
مازندران، سوادکوه، روستای ورسک، دره ورسک
امکانات
پوشش شبکه
متن کامل: پل ورسک

نام: پل ورسک

منطقه: شهرستان سوادکوه
گذرنده‌ ها: قطارهای مسافری، باری و سوختی
مکان: روستای وِرِسک در شهرستان سوادکوه، استان مازندران
طرّاح: شرکت مهندسی سوئدی-دانمارکی کامپساکس (Kampsax)
مهندس سازنده: لادیسلاوس فون رابسویچ (L. Von Robcevidc)
شمار دهنه ‌ها: ۶۶ متر
درازا: ۸۶ متر
ارتفاع: ۱۱۰ متر
تاریخ آغاز ساخت: ۱۳۱۳ خورشیدی
تاریخ گشایش: ۱۳۱۵ خورشیدی
وضعیت میراث: ثبت آثار ملی با شماره ۱۵۳۴

پل ورسک یکی از مهمترین آثار فنی مهندسی ایران محسوب می ‌شود که در مهرماه ۱۳۵۶ با شماره ۱۵۳۴ به ثبت رسیده است. پل ورسک از پل‌ های استراتژیک ایران است که توسط شرکت سوئدی - دانمارکی کامپساکس، با تضمین ۷۰ ساله احداث شد. این پل در دوران جنگ جهانی دوم توسط چرچیل، نخست‌ وزیر وقت انگلیس پل پیروزی لقب گرفت. همچنین در ۲۳ تیرماه ۱۳۲۴ بنابر پیشنهاد وزارت راه، پل ورسک به نام پل پیروزی نامیده شد. به همین دلیل ازاين پل كه شهرت جهاني نيز دارد و نام آن در تمامي آثاري كه پس از پايان جنگ جهاني دوم منتشر شد، با عنوان «پل پيروزي » ياد شده است.
این پل که دو كوه عظیم و سخت‌ گذر عباس‌آباد را به هم متصل می ‌کند، فقط مخصوص عبور قطار است و در حال حاضر قطارهای مسافری تهران-ساری و تهران-گرگان پس از گذشت بیش از ۷۰ سال هر روز چندین مرتبه از روی آن عبور میکنند. همچنین قطارهای باری و سوختی نیز از آن گذر می ‌کنند. امروزه پل ورسک علاوه براهمیت ویژه در صنعت حمل ونقل، از جاذبه‌ های سیاحتی ایران نیز محسوب می‌ شود.

تاریخچه
در زمان حکومت رضاشاه و در اول اردیبهشت سال ۱۳۱۲ یورگن ساکسیلد به عنوان مدیرعامل شرکت دانمارکی کامپساکس (Kampsax) قرارداد احداث راه‌آهن شمال ـ جنوب ایران را امضاء کرد. تا قبل از آن برخی شرکت ‌های آمریکایی، انگلیسی، فرانسوی و آلمانی در ساخت راه ‌آهن از میان کوه‌ های البرز ناکام مانده بودند. یورگن ساکسیلد در این قرارداد تعهد داد تا احداث ۹۰۰ کیلومتر خط راه‌ آهن را در مدت شش ماه به پایان برساند و برای ساخت هر متر راه آهن، معادل پنج دلار طلا (حدود ۱٬۵ گرم طلای خالص) دریافت کند. پس از آن بهترین مهندسان اروپا به ایران آمده و پس از تهیه عکس هوایی از کوه ‌های البرز متوجه شدند که راه‌ آهن از روستای عباس ‌آباد (که بعدها به ورسک تغییر نام داد) باید عبور کند و قطار پس از عبور از روستای ورسک (با طی مسافت ده کیلومتر) و نیز صعود ششصد متر از کوهستان باید به سمت تونل گدوک حرکت کند که البته حرکت در چنین شیب تندی برای قطار غیر ممکن بود. در نتیجه تصمیم گرفتند مسیر را به شکل سه پله بر روی دامنه کوه اجرا کنند که به سه خط طلا معروف شد. همچنین وجود دره ورسک از چالش ‌های دیگر این پروژه بود که مهندسان کامپساکس را مجبور کرد تا پلی با دهانه بزرگ را روی آن در نظر بگیرند. سه خط طلاي راه‌آهن شمال در سه كيلومتري پل ورسك و بعد از آبادي ورسك به سمت گدوك در ارتفاعات شرق جاده تهران-شمال مشاهده مي ‌شود. اين خطوط براي كم كردن شيب و افزايش ضريب قدرت لوكوموتيوه به اين شكل بنا شده است.

با این تفاصیل، کار ساخت این پل در اواسط آبان سال ۱۳۱۳ در شهرستان سوادکوه استان مازندران، توسط شرکت مهندسی دانمارکی کامپساکس، توسط مهندسان آلمانی و اتریشی آغاز شد و در ۵ اردیبهشت سال ۱۳۱۵ افتتاح شد که در این زمان رضاشاه شخصاً به سوادکوه رفت.

مهندس سازنده پل ورسک، لادیسلاوس فون رابسویچ (L. Von Robcevidc) می ‌باشد. رابسویچ (۱۸۹۳–۱۹۷۵. م) که اهل اتریش است و مهندس ورسک نامیده می ‌شد در مصاحبه خود با خبرنگار روزنامه اطلاعات می‌ گوید: «روزی که این مدل را برای احداث پل ورسک تهیه کردم مهندسان دیگر با نظر حیرت به آن نگریسته و اجرای نقشه و احداث آن را در شمار یکی از فتوحات علم مهندسی به حساب آوردند. امروز که این پل احداث گردیده همه من و رفقایم را تحسین می‌ کنند و آن را در شمار قشنگترین و بهترین پلها دانسته  و شاهکار مهندسی می ‌دانند.» سمت مهندس رابسویچ رئیس نظارت ساختمان پل بوده است. او به همراه خانواده‌ اش در خانه‌ای واقع در دره ورسک و نزدیک پل اقامت داشت. همچنین رابسویچ مسئولیت احداث تونل ‌های مسیر راه آهن را نیز به عهده داشت و از بنیان گذاران روش تونل زنی جدید اتریشی (NATM) بود.

همچنین سرپرستی مهندسان محاسب و طراح پل برعهده هانس اتو ناتر (Hans Otto Nater) مهندس سوئیسی بوده است که در طراحی و احداث پل و ایستگاه راه ‌آهن برن سوئیس نقش داشت. هانس ناتر (۱۸۵۶–۱۹۵۴. م) نابغه ریاضی و پل‌ سازی، فارغ‌التحصیل دانشگاه پلی تکنیک زوریخ (سوئیس) بود که طراحی و انجام محاسبات پل‌ های راه‌ آهن سراسری ایران و نیز پل ورسک توسط گروهی از مهندسان تحت نظارت او انجام شد. در ۱۷ شهریور ۱۳۱۷ مجلس شورای ملی تصویب کرد تا هانس ناتر با حقوق ماهانه ۱۷ هزار ریال به مدت یکسال به استخدام وزارت طرق درآید. همچنین مقرر شد نصف حقوق وی به صورت ریال و نصف دیگر آن که معادل ۱۰۵ لیره کاغذ و ۱۱ شیلینگ انگلیسی بود از قرار هر لیره ۸۰٬۵۰ ریال در آخر هر ماه پرداخت شود. همچنین صد لیره کاغذ بابت هزینه مسافرت به سوئیس و صد لیره کاغذ برای برگشت به وی پرداخت شود. در سال ۱۳۱۸ از خدمات وی رسماً تقدیر شد. هانس ناتر بعد از جنگ دوم جهانی سه بار به ایران مراجعت کرد، ولی بر اثر بیماری و شدت ضعف مجبور به بازگشت به سوئیس شد. ساکسیلد در کتاب خاطرات خود که آن را در سال ۱۳۵۰ با نام «خاطرات یک مهندس دانمارکی» چاپ کرد، برای طرح جلد کتابش از نمای پل ورسک استفاده کرد. همچنین یکی دیگر از مهندسان این پروژه بزرگ، مهندس والتر اینگر اتریشی بوده است که در جریان آن پروژه فوت میکند، جسد وی را به زادگاهش منتقل نمی کنند و هم اکنون در قبرستان ورسک با سنگ چینی ای که توسط اهالی ورسک ساخته شده، دفن می باشد.

مشخصات فنی
پل ورسک که راه ارتباطی راه‌ آهن سراسری شمال-جنوب می‌ باشد با ابزار آلات بسیار ساده مانند دینامیت و دریل دستی ساخته شده است. این بنا از ملات سیمان و شن شسته شده و آجر ساخته شده و در ساختمان آن از آرماتور استفاده نشده است. به بیان دیگر این بنا از ملات غیر مسلح ساخته شده است. از شگفتی ‌های ساخت این پل عدم استفاده از هیچ سازه فلزی در ساخت آن است. یرای ساخت این پل ابتدا دوپایه بتنی در دو طرف کوه ایجاد شد و به هم متصل گردیده و سپس دال قوسی روی آن اجرا گردیده است و سپس نمای آجری روی آن انجام شده است.

بعلت احتمال طغیان رودخانه ورسک مهندسان تصمیم گرفتند با احداث تونلی در زیر رودخانه ورسک، ترن را از طغیان محافظت کنند و سپس با چرخش در مسیر و صعود به میزان صد متر، ترن روی پل راه‌ آهن ورسک قرارگیرد.
حجم پل ورسک که دارای ۶۶ متر دهانه قوسی اصلی و ۱۱۰ متر ارتفاع از ته دره است، جمعاً ۴۵۰۰ مترمکعب است. طول کلی پل ۸۶ متر است. هزینه ساخت آن در آن زمان، بالغ بر ۲ میلیون و ۶۰۰ هزار ریال بوده است. برای ساخت این پل عظیم چند طرح مبتنی براستفاده از مصالح بنایی که بیشتر مقرون به صرفه باشد، به تصویب رسید.




اهمیت پل ورسک در جنگ جهانی دوم
در  جریان جنگ ‌جهانی دوم، پل ورسک به ‌خاطر نقشی که در كمک‌ رسانی به اتحاد جماهیر شوروی که توسط آلمان نازی محاصره شده بود، ایفا کرد معروف شد و پل پیروزی لقب گرفت. به قول فرماندهان متفقین اگر راه آهن ایران وجود نداشت، نقشه جهان به شكل دیگری بود.

بر اساس برخی منابع با شروع جنگ دوم جهانی و با توجه به احتمال ورود متفقین به ایران و استفاده آنان از راه‌ آهن ایران، تصمیم گرفته شد که همه پل ‌ها مین ‌گذاری شوند. پل راه  آهن ورسک نیز شامل این دستور بود، اما پل‌ ها هیچ‌ گاه منفجر نشدند و متفقین پس از اطلاع از این موضوع اقدام به خنثی کردن مین ‌ها کردند. محمد سجادی وزیر راه ایران بین سال ‌های ۱۳۱۷ تا ۱۳۲۰ با اشاره به مین ‌گذاری پل ورسک گفته بود: «با شنیدن اخبار وحشتناک از جبهه‌ های جنگ شوروی، دستور مین‌ گذاری پل ورسک و پل‌ های مهم دیگر راه‌ آهن داده شد و این کار با دقت و به صورت محرمانه انجام پذیرفت. لیکن پس از اشغال ایران توسط متفقین، دستوری برای انفجار پل‌ ها صادر نشد.

در طول جنگ جهانی دوم متفقین برای جلوگیری از شکست اتحاد جماهیر شوروی از قوای آلمان روزانه با ۷۵ قطار ادوات نظامی و تسلیحات را از بندر شاهپور (بندر امام خمینی فعلی) به بندر شاه (بندر ترکمن فعلی) و به دست روسها می‌ رساندند و بطور متوسط هر ۲۵ دقیقه یک قطار از روی پل ورسک عبور می‌ کرد.




موقعیت مکانی پل ورسک
این پل در درّهٔ ورسک در روستای ورسک در شهرستان سوادکوه، واقع در ۸۵ کیلومتری قائمشهر و ۱۸۰ کیلومتری تهران، در محور فیروزکوه و در مسیر راه آهن شمال قرار دارد. این پل دو کوه عظیم و سخت ‌گذر عباس‌ آباد را به یکدیگر متصل میکند. روستای ورسک در محدوده کوهستانی استقرار یافته و از سطح دریا ۲۱۴۰ متر ارتفاع دارد.




منابع:
fa.wikipedia.org
beytoote.com

جاذبه‌های گردشگری شهر سواد کوه

هتل های شهر سواد کوه

هتلی ثبت نشده است.
شما هم می توانید در این مورد نظر دهید: